Βασίλης Κολώνας | Βίος και Πολιτεία #29

Τα κενά στην ιστορία της αρχιτεκτονικής μιας πόλης δημιουργούν κενά στην ιστορία της πόλης. Στη Θεσσαλονίκη η καταστροφή της νεότερης αρχιτεκτονικής, είτε οφείλεται σε τυχαία αίτια, είτε σε φυσιολογική γήρανση και αντικατάσταση είτε, κυρίως, σε κατεδαφίσεις με στόχο την οικονομική εκμετάλλευση του ακινήτου, είχε το ίδιο οδυνηρό αποτέλεσμα, την απουσία μαρτυριών για την αμέσως προηγούμενη εικόνα της πόλης κι επομένως για την ιστορία της, σε μια περίοδο ιδιαίτερα σημαντικών γεγονότων και έντονων αλλαγών. Η ιλιγγιώδης ταχύτητα της ανοικοδόμησης των μεταπολεμικών χρόνων δεν άφησαν περιθώρια στην οπτική μνήμη των κατοίκων της πόλης για τις κατεδαφιζόμενες επαύλεις της λεωφόρου των Εξοχών, ενώ οι λιγότερο σημαντικές, οι ανώνυμες κατοικίες, απλά σταμάτησαν να υπάρχουν, σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Η σημερινή εικόνα της συνοικίας δεν μπορεί να εξιστορήσει όλο το παρελθόν της. Η εικόνα της είναι αποσπασματική, ωστόσο πλούσια σε λεπτομέρειες· η χάραξη της οδού Βασιλίσσης Όλγας, που δεν ακολουθεί πια τη γραμμή της παραλίας, κάποιες κατάκλειστες επαύλεις, "διατηρητέα" μνημεία σήμερα, οι μαντρότοιχοι στα όρια των παλαιών ιδιοκτησιών και λίγα δένδρα, απομεινάρια από τους κήπους των Εξοχών, παραπέμπουν, έστω συμβολικά, στην προηγούμενη εικόνα της. Η ανάπτυξη και ο εκσυγχρονισμός της Θεσσαλονίκης στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η επέκταση της πόλης εκτός παραδοσιακού πυρήνα, η ραγδαία εξέλιξη της ανατολικής περιοχής και η καθοριστική για τη νέα συνοικία αρχιτεκτονική μορφολογία απετέλεσαν τα δεδομένα εκκίνησης της έρευνας και οδήγησαν στον προσδιορισμό του αντικειμένου της· την εικονογραφία της συνοικίας των Εξοχών, ως πρώτης εκτός των τειχών περιοχής επέκτασης της Θεσσαλονίκης, και τη διαδικασία του μετασχηματισμού μιας ομάδας εξοχικών κατοικιών σε μία συνοικία αυτόνομη, μοντέρνα, γοητευτική. (Από την παρουσίαση της έκδοσης)

Η παρούσα έκδοση φιλοδοξεί να αναδείξει την ανανεωμένη εικόνα της Σμύρνης στο πέρασμά της από τον 19ο στον 20ό αιώνα μέσα από το έργο των Ελλήνων αρχιτεκτόνων και μηχανικών. Η συμβολή τους στη διαδικασία του πολεοδομικού εκσυγχρονισμού και η ενεργός συμμετοχή τους στη δημόσια και ιδιωτική αρχιτεκτονική της πόλης, σε παράλληλη πορεία με την ανάδυση της κοσμοπολίτικης και πολυπολιτισμικής κοινωνίας της Σμύρνης, ως οικονομικό και ιδεολογικό πλαίσιο της αρχιτεκτονικής δημιουργίας, παρουσιάζεται υπό το φως νέων στοιχείων, αποτέλεσμα μακροχρόνιας έρευνας σε δημόσια και ιδιωτικά αρχεία. Τα χρονικά όρια της μελέτης αντιστοιχούν στην έναρξη μιας περιόδου μεγάλων εκσυγχρονιστικών έργων και στην πυρκαγιά του 1922, τότε που, εκτός από την τραγική δοκιμασία του ανθρώπινου παράγοντα, καταρρέει και η εικόνα της τελευταίας άνοιξης για την πολυεθνική κοινωνία της πόλης. Τελειωτικό χτύπημα στον κοσμοπολιτισμό της «άπιστης» Σμύρνης, η υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών ανάμεσα στην Τουρκία και την Ελλάδα με τη συνθήκη της Λωζάνης το 1923. Όσον αφορά τη διάρθρωση του κειμένου, εξετάζονται καταρχήν τα γενικά χαρακτηριστικά του αστικού χώρου, όπως αυτός διαμορφώνεται στο πλαίσιο των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων και ακολουθεί η αναλυτική παρουσίαση των κτιρίων που οφείλονται σε πρωτοβουλία της ελληνικής κοινότητας, κτιρίων που στεγάζουν εμπορικές χρήσεις και χρήσεις αναψυχής και, βέβαια, οι διάφοροι τύποι κατοικίας που εντοπίστηκαν στηνττόλη και τα προάστια. Στην έκδοση επισημαίνεται επίσης η ακτινοβολία αυτής της αρχιτεκτονικής στον ευρύτερο μικρασιατικό χώρο, αλλά και τον απέναντι αιγιακό, καθώς οι αμφίδρομες διαδρομές δεν περιορίζονταν στο επίπεδο της λόγιας αρχιτεκτονικής, αλλά μεταφέρονται και στη λαϊκή παράδοση. Αντί επιλόγου, ως επίμετρο, παρουσιάζεται συνοπτικά η αρχιτεκτονική της, προσφυγικής πλέον, κατοικίας στη νέα πατρίδα, την Ελλάδα, όταν οι πρόσφυγες ήταν αναγκασμένοι να προσαρμόσουν τον προηγούμενο τρόπο ζωής τους στη νέα πραγματικότητα. (Από την παρουσίαση της έκδοσης)

Το 2012 συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από την ένταξη της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος. Η αλλαγή της εικόνας της πόλης είναι πολυσήμαντη, πολυδιάστατη και ιδιαίτερα εντυπωσιακή. Γεγονότα, όπως ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, η μεγάλη πυρκαγιά του 1917, η μελέτη και η εφαρμογή του νέου σχεδίου, η μεταπολεμική ανασυγκρότηση, τα μεγάλα έργα της δεκαετίας 1955-1965, η ίδρυση της Πολυτεχνικής Σχολής και οι γενικοί οικοδομικοί κανονισμοί, συνιστούν ορόσημα στην εξέλιξη του αστικού της χώρου και αφετηρίες για μία διεξοδική ανάλυση και παρουσίαση της αρχιτεκτονικής της. Η έρευνα σε δημόσια και ιδιωτικά αρχεία καθώς και η αποδελτίωση του ημερήσιου και περιοδικού Τύπου έφερε στο φως άγνωστα μέχρι σήμερα στοιχεία και υπέδειξε αρχιτέκτονες με αξιόλογο αρχιτεκτονικό έργο. Σε κάθε περίοδο είναι φανερή η κυρίαρχη τάση στην αρχιτεκτονική της πόλης. Η μετάβαση από τη μια περίοδο στην άλλη, αποκαλύπτει μια διαφορετική πόλη σε συνύπαρξη ή αντιπαράθεση με την προηγούμενη. Ο χρόνος ομογενοποιεί τις διαφορές και μέσα από τους όγκους του μπετόν, μπορεί ακόμη να διακρίνει κανείς ό,τι δεν είναι απρόσωπο, κι αυτό να αναδείξει. Η Θεσσαλονίκη, παρ' όλες τις μορφικές και χωρικές μεταβολές, δεν έπαψε ποτέ να είναι αυτό που ο καθένας θέλει να σκέφτεται και να πιστεύει ότι είναι η δική του πόλη, με τις πολυκατοικίες, το κυκλοφοριακό πρόβλημα, την έλλειψη πρασίνου, αλλά και με αυτή την ακαταμάχητη γοητεία που συνεχίζουν να ασκούν τα κτίριά της, σύμβολα της εικόνας που επιχειρεί να παρουσιάσει η έκδοση. (Από την παρουσίαση της έκδοσης)

Το παρόν βιβλίο πραγματεύεται την πορεία της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα τα τελευταία 100 χρόνια, από το 1924 έως το 2024. Αυτή η εκατονταετία δεν έχει οριστεί τυχαία. Ό,τι κομίζει ο 20ός αιώνας ως ιδέες και ως έργα συγκεκριμενοποιείται στον ελλαδικό χώρο στις αρχές της δεκαετίας του 1920, μετά το τέλος δηλαδή των Βαλκανικών Πολέμων, του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και της Μικρασιατικής Καταστροφής του 1922. Ο 20ός αιώνας ξεκινάει για την Ελλάδα με καθυστέρηση. Αλλά και για τον κόσμο ο αιώνας ξεκινάει αργοπορημένα. Όπως επισημαίνει ο Βρετανός ιστορικός Eric Hobsbawm, ο «μακρύς 19ος αιώνας» τελειώνει με το ξεκίνημα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου - το 1914. (Από την εισαγωγή της έκδοσης)

Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Euromed II με τίτλο Partimoines Partages και θέμα την αρχιτεκτονική κληρονομιά της Μεσογείου (1850-1950), προτάθηκαν από πλευράς των εθνικών υπευθύνων των κρατών - μελών μονογραφίες με σχετική θεματολογία. Ανάμεσα σε αυτές που αποφασίστηκε να υλοποιηθούν, προωθώντας το στόχο του προγράμματος για τη διερεύνηση της κοινής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς μεταξύ των χωρών της Μεσογείου, ανήκει και η συγκεκριμένη μελέτη. Με άξονα την διακίνηση ιδεών και ανθρώπων και, εν τέλει, την κοινή ταυτότητα της αρχιτεκτονικής επιλέχθηκαν πόλεις οι οποίες σε κάποια, όχι μακρινή, περίοδο της ιστορίας τους αποτέλεσαν κοιτίδες του εκσυγχρονισμού που προωθήθηκε στο πλαίσιο των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων. Ως κοινή συνιστώσα αυτής της διαδικασίας επιλέχθηκε η δραστηριότητα των ελλήνων αρχιτεκτόνων, οθωμανών υπηκόων και ένθερμων υποστηρικτών του εκσυγχρονιστικού οράματος, μακράν της βεβαρημένης σημασιολογικά σχέσης μητρόπολης - αποικίας που ίσχυε μεταξύ των βορείων και των νοτίων ακτών της Μεσογείου (Γαλλία - Αλγερία, Τυνησία, Μαρόκο και Ιταλία - Λιβύη). Είναι προφανές ότι τα γεωγραφικά και χρονολογικά όρια του προγράμματος δεν μας επιτρέπουν να ασχοληθούμε με τη δράση των Ελλήνων, ως αρχιτεκτόνων και φορέων παραγωγής αρχιτεκτονικού έργου, σε άλλες, σημαντικές, κοινότητες της Διασποράς, πέραν της λεκάνης της Μεσογείου (βαλκανικές χώρες, Μαύρη Θάλασσα κλπ) Συγκεκριμένα, θα ασχοληθούμε με τους έλληνες αρχιτέκτονες που έδρασαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα έως το 1912. [ . . .] (Από τον πρόλογο της έκδοσης)

Ο Καβάφης είναι ο ποιητής της πόλης· η φύση ελάχιστα τον εμπνέει και τον απασχολεί. Ο αστικός χώρος ορίζει την τοπιογραφία και την εικονογραφία της ποίησής του. Για την ιστορική πόλη οι προσεγγίσεις είναι πολλαπλές. Ο αστικός χώρος παρουσιάζεται σε όλες τις δυνατές μορφές του: Δρόμοι, πλατείες, αγορές, δημόσια κτίρια, χώροι κοινωνικών συναθροίσεων, έντονη παρουσία της οικονομικής λειτουργίας της πόλης. Στη σύγχρονη, τη συγκεκριμένη πόλη, αντίθετα, το βάρος δίνεται στις ανώνυμες συνοικίες, στη μικρή κλίμακα, στον ιδιωτικό χώρο, στον εξοπλισμό του και την ατμόσφαιρα που επικρατεί μέσα σ' αυτόν... (Από την παρουσίαση της έκδοσης) Cavafy is the poet of the city; the natural world barely interests or inspires him at all. It is the urban space which defines the topography and iconography of his work. In the case of the historical city, there are, in fact, multiple approaches. The urban space is presented in all its possible manifestations: streets, piazzas, markets, public buildings and meeting places - with the economic life and activities of the city very much in evidence. In the contemporary city, on the other hand, the emphasis is laid on ordinary, undistinguished neighbourhoods, the small scale, the private space, its furnishings and the atmosphere which prevails within it. (From the publisher) Πέρασαν ήδη περισσότερα από 10 χρόνια από την κυκλοφορία της πρώτης έκδοσης της μελέτης μου για τον αστικό χώρο στον Κ.Π. Καβάφη από τις εκδόσεις University Studio Press (2013) περισσότερα από τριάντα χρόνια από την πρώτη παρουσίασή της στο Α΄ Διεθνές Συμπόσιο για τον Καβάφη τον Οκτώβριο του 1991 στην Αλεξάνδρεια. Μετά τον πρώτο κύκλο παρουσιάσεων σε διαλέξεις και πανεπιστημιακά σεμινάρια, στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ως αυτοτελής έκδοση παρουσιάστηκε το 2014 στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Colloquium, στον Τομέα Μεσαιωνικών και Νέων Ελληνικών Σπουδών, Τμήμα φιλολογίας, Φιλοσοφική Σχολή ΑΠΘ (Καθ. Ε. Τσιριμώκου), στον Μορφωτικό Σύλλογο Αίγινας "Ο Καποδίστριας", στο σεμινάριο Greece Faces East στο Columbia University (Prof. Ch. Philliou) και το 2017 στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη, στο πλαίσιο των Εκπαιδευτικών Δράσεων του Αρχείου Καβάφη 2016-17: Επτά Ποιήματα, Επτά μαθήματα / 4ο Μάθημα: Η Πόλις (Καθ. Δημ. Παπανικολάου). Οι φωτογραφίες που επιλέχθηκαν για να πλαισιώσουν το αγγλικό κείμενο, ακολουθούν τη θεματολογία της πρώτης έκδοσης με φωτογραφικές λήψεις της Αλεξάνδρειας της περιόδου 1991-2009. Ευχαριστώ θερμά τη Φρόσω και τον Λεωνίδα Μιχάλη για την ανταπόκρισή τους στην πρότασή μου για την προσθήκη της αγγλικής μετάφρασης στην ανά χείρας έκδοση, επίσης τον Χρήστο Τζιώκο και την Έλενα Κοτσίρη για τη συμβολή τους στο τελικό αποτέλεσμα.( Από τον πρόλογο της έκδοσης)

Η απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων τον Οκτώβριο του 1915 και η ίδρυση του περιχαρακωμένου στρατοπέδου της Θεσσαλονίκης έδωσαν νέα όψη στην πόλη. Για την κάλυψη των αναγκών ενός τόσο μεγάλου αριθμού στρατιωτών πραγματοποιούνται σημαντικές αλλαγές σε πολλούς τομείς της καθημερινής ζωής. Η Θεσσαλονίκη, ήδη πολυεθνική πόλη, μετατρέπεται σε μια "Σύγχρονη Βαβέλ", σ' ένα "Σταυροδρόμι των Εθνών". Οι συνθήκες διαβίωσης στο περιχαρακωμένο στρατόπεδο, τα νοσοκομεία, η ζωή στην πόλη, το εμπόριο και οι αγορές, τα ξενοδοχεία της και οι χώροι αναψυχής -ο κύριος πόλος έλξης των στρατευμένων στις ολιγοήμερες άδειές τους-, το επιστημονικό και πολιτιστικό έργο της Στρατιάς της Ανατολής, ο σχολιασμός της πυρκαγιάς και του νέου σχεδίου αποτελούν βασικά κεφάλαια του βιβλίου. Η παρούσα έκδοση αποτελεί απόρροια μακροχρόνιας έρευνας σε κρατικά αρχεία, σε εφημερίδες και περιοδικά της περιόδου 1915-1918, σε προσωπικά ημερολόγια στρατευμένων και σε λογοτεχνικά κείμενα εποχής, τα οποία, παράλληλα με την επίσημη ιστορία, κατέγραφαν τις προσωπικές εμπειρίες και την καθημερινότητα εκείνων που ο πόλεμος έφερε σ' αυτήν τη μακρινή γωνιά της "Ανατολής". (Από την παρουσίαση της έκδοσης)

Τα ξενοδοχεία της Θεσσαλονίκης αποτελούν ένα γοητευτικό θέμα για τον ιστορικό της πόλης. Η ένταξη τους στον χώρο και τον χρόνο των τελευταίων 100 ετών συνεισφέρει στην ίδια την ιστορία της πόλης. Δεν είναι μόνο τα κτίρια που υπάρχουν ακόμη, πολλά από αυτά θα κλείσουν σύντομα έναν αιώνα ζωή5, αλλά και η θέση τους στον χώρο της πόλης, ως τόπος δράσης γνωστών και αγνώστων ηρώων, αλλά και ως πλαίσιο πολιτικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων. Η Ένωση Ξενοδόχων Θεσσαλονίκης που ιδρύθηκε το 1914 ως Συντεχνία Ξενοδόχων Ύπνου Θεσσαλονίκης, αναδεικνύεται στη διάρκεια των 100 χρόνων που μεσολάβησαν σ' έναν ισχυρό φορέα εκσυγχρονισμού και τουριστικής ανάδειξης της πόλης. Η έκδοση φιλοδοξεί μέσα από σπάνιο εικονογραφικό υλικό να παρουσιάσει τη διαχρονική και σημαίνουσα παρουσία της ξενοδοχίας, σε παράλληλη πορεία με σημαντικούς σταθμούς στην κοινωνική και οικονομική ιστορία της Θεσσαλονίκης, όπως η πυρκαγιά του 1917, ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμο5, η επανίδρυση του ΕΟΤ (1950) και τα αναπτυξιακά προγράμματα για τον τουρισμό της δεκαετίας του 1960 και του 1990. (Από την παρουσίαση της έκδοσης)

Το Μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού, το μεγαλύτερο κτίριο της χώρας, δεσπόζει με τον επιβλητικό όγκο του στο κέντρο της Αθήνας για περισσότερο από 60 χρόνια. Ο σχεδιασμός του αποτέλεσε αντικείμενο αρχιτεκτονικού διαγωνισμού (1926), στον οποίο το Α΄ βραβείο κέρδισε η μελέτη των αρχιτεκτόνων Β. Κασσάνδρα και Λ. Μπόνη, αποφοίτων της Ecole des Beaux Arts του Παρισιού. Το Μέγαρο άρχισε να κτίζεται το 1927 και ολοκληρώθηκε το 1939, με την αποπεράτωση της πτέρυγας της οδού Πανεπιστημίου. Τα πρώτα καταστήματα πολυτελείας της χώρας, αλλά και χώροι όπως το κινηματοθέατρο «Παλλάς», το νυχτερινό κέντρο «Μαξίμ», το καφέ «Μπραζίλιαν», τα ζαχαροπλαστεία Ζώναρς και Φλόκα, θα αποτελέσουν δημοφιλείς τόπους κοινωνικών συναθροίσεων και αναψυχής της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής Αθήνας. Η έκδοση αυτή φιλοδοξεί να παρουσιάσει την ιστορία του κτιρίου, εστιάζοντας στο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής, στην αρχιτεκτονική, στους δημιουργούς, στις οικοδομικές φάσεις, στις χρήσεις που το ανέδειξαν σε σημείο αναφοράς της οικονομικής, κοινωνικής και καλλιτεχνικής ζωής της πρωτεύουσας. Το Μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού, ανακαινισμένο, αναμένεται να αποτελέσει εκ νέου ισχυρό πόλο έλξης για τους κατοίκους της πόλης, το ιστορικό κέντρο της οποίας σύντομα θα κοσμεί και πάλι με την παρουσία του. (ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ)