Σταύρος Ζουμπουλάκης | Βίος και Πολιτεία #37

Η Μεγάλη Εβδομάδα συμπυκνώνει όλο σχεδόν τον χριστιανισμό. Συγκλονιστικά γεγονότα, πρόσωπα και κείμενα συνωστίζονται στις μέρες της. Τούτο το μικρό βιβλίο σχολιάζει κάποια ελάχιστα από τον ανεξάντλητο πλούτο της, χωρίς φιλοδοξίες συστηματικότητας ή πρωτοτυπίας, με μόνη επιθυμία να μην απευθύνεται αποκλειστικά στους πιστούς, αλλά σε όλους, τους εντός και τους εκτός, τους εγγύς και τους μακράν. Μια μικρή ανθοδέσμη είναι το βιβλίο, με ανθύλλια, fioretti. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Η αδερφή μου, η αρρώστια της και η σχέση μου μαζί της καθόρισαν τον τρόπο που βλέπω τα πράγματα, που κρίνω, ιεραρχώ, αξιολογώ. Ο Καμύ μας είπε ότι το κυριότερο, το μόνο, φιλοσοφικό ζήτημα είναι το ζήτημα της αυτοκτονίας, γιατί θέτει το ερώτημα της αξίας ή της απαξίας της ζωής. Η ιστορία της αδερφής μου με οδήγησε από τα εφηβικά μου χρόνια να θεωρώ ότι το κύριο φιλοσοφικό ερώτημα είναι η αρρώστια. Η αρρώστια θέτει, με τον οξύτερο τρόπο, το ζήτημα του νοήματος της ζωής, του Θεού, της σχέσης με τους άλλους, της ευδαιμονίας, της χαράς. Δεν πιστεύω διόλου σε όλη αυτή τη μεταφυσική του πόνου ούτε στην εξαγνιστική λειτουργία του, πιστεύω μόνο ότι όποιος δεν έχει πονέσει θα γίνει μοιραία ένας ρηχός και λίγο ως πολύ ανόητος άνθρωπος. Αλλά πάλι όποιος δεν έχει γευτεί τη χαρά είναι ένας άρρωστος άνθρωπος, που μπορεί εύκολα να γίνει φθονερός, χαιρέκακος και μνησίκακος. Αυτά τα εγκώμια του πόνου τα κάνουν άνθρωποι που μάλλον δεν έχουν πονέσει όσο λένε. Η αρρώστια, η δική σου και των άλλων, σε οδηγεί να εκτιμάς την αξία των πιο κοινών και καθημερινών πραγμάτων της ζωής και ταυτόχρονα να σχετικοποιείς, χωρίς να μηδενίζεις, τη σημασία άλλων, που θεωρούνται σημαντικά. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου) [...] Η γραφή του Ζουμπουλάκη ισορροπεί περίτεχνα ανάμεσα στο εξομολογούμενο βίωμα και στις θρησκευτικές-φιλοσοφικές του γνώσεις και πεποιθήσεις. Ο Ζ. ως βαθιά θρησκευόμενο άτομο, αλλά παράλληλα μαχητής της σκοταδιστικής περί θεού αντίληψης, του θρησκευτικού λαϊκισμού και της εκκλησιαστικής τυπολατρίας, κλονίζεται με την παρατεταμένη περιπέτεια υγείας της αδελφής του (του πιο αγαπημένου πλάσματος στον κόσμο μαζί με τα παιδιά του, όπως χαρακτηριστικά δηλώνει στις σελίδες του βιβλίου), αλλά στο τέλος, εμβαθύνοντας στη δοκιμασία στην οποία εκτέθηκε η ίδια και τα στενά της πρόσωπα, επανακάμπτει, βρίσκοντας λύσεις και απαντήσεις στους φιλοσοφικούς-θρησκευτικούς προβληματισμούς του, πάλι μέσω της πίστης. Το κείμενο βρίθει διακειμενικών αναφορών [...] και λειτουργεί ιαματικά και παρηγορητικά σε αναγνώστες που πέρασαν στο παρελθόν (ή που περνάνε) παρόμοιες δοκιμασίες, με ασθένειες δικές τους ή συγγενικών τους προσώπων. (Παναγιώτης Γούτας, BookPress.gr, 20/1/2013)

Δεν βρίσκω τίποτε πιο βαρετό από το να ακούς ή να διαβάζεις για τα παιδικά χρόνια κάποιου, πρέπει πράγματι να τον αγαπάς πολύ για να το αντέξεις. Δεν είχα καμιά διάθεση να διηγηθώ εδώ τα δικά μου παιδικά χρόνια, παρά τόσο μόνο όσο χρειαζόταν για να αποτυπωθεί το χνάρι αυτού του αιωνόβιου, χτεσινού μα και οριστικά καταποντισμένου κόσμου. Αυτός ο κόσμος με συγκινεί βαθιά, όχι γιατί είναι ο κόσμος της παιδικής μου ηλικίας -δεν ήταν άλλωστε αποκλειστικά-, αλλά γιατί είναι ο κόσμος των αγαπημένων μου ανθρώπων, των ανθρώπων που με αγάπησαν και τους αγάπησα πολύ. Τον σκέφτομαι πάντα με συγκίνηση, αλλά δεν τον νοσταλγώ. Υπάρχει συγκίνηση χωρίς νοσταλγία, ίσως μάλιστα να είναι έτσι πιο αδρή. (Στ.Ζ., από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Ο κόσμος των πενήτων, των φτωχών και κατατρεγμένων, των αδύναμων και ευάλωτων ανθρώπων, είναι ο κόσμος του Παπαδιαμάντη. Ο αλάλητος στεναγμός τους αντηχεί μέσα στα διηγήματά του. Οι καημοί τους δεν έχουν μόνο κοινωνικά αίτια, και γι' αυτό είναι χωρίς τελειωμό. Από τα διηγήματα του Παπαδιαμάντη απουσιάζει η δράση, τα εξωτερικά μεγάλα γεγονότα, η περιπέτεια. Μεγαλώνουν ασύμμετρα όπως το δέντρο, χωρίς αυστηρό σχέδιο, χωρίς ανέλιξη συχνά, και τελειώνουν αθόρυβα. Είναι ρευστά, λυρικά, μια λεπτή πινελιά, ένα αλαφρύ πάτημα, με οξυμμένη αίσθηση και συμμερισμό του ανθρώπινου πόνου, με ειρωνεία που δεν συνθλίβει αλλά συμπαθεί. Τα δοκίμια του παρόντος βιβλίου προσπαθούν να απαντήσουν στο αδιατύπωτο ερώτημα ποιους λόγους έχουμε να διαβάζουμε σήμερα τον Παπαδιαμάντη. Επιπλέον, συζητούν τον τρόπο του χριστιανισμού του, το μεταφραστικό έργο του, το κατά πόσον η γλώσσα του αποτελεί εμπόδιο για τον σημερινό αναγνώστη, και, τέλος, την πρόσληψή του από εχθρούς και φίλους. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Τα περισσότερα κείμενα αυτού του βιβλίου συζητούν μια σκοτεινή πλευρά των τριών μονοθεϊσμών, εκείνη που αφορά τη μεταξύ τους σχέση, η οποία είχε για κύριο γνώρισμά της τη μισαλλοδοξία και σφραγίστηκε συχνά από το χυμένο αίμα, και ας αναγνωρίζουν και οι τρεις ως κοινό πατέρα της πίστης τους τον Αβραάμ. Το πρότυπο αυτού του μίσους είναι ο χριστιανικός αντιιουδαϊσμός. Εχθρότητα, συχνά μάλιστα σφοδρότερη, χώρισε και τους πιστούς της ίδιας θρησκείας μεταξύ τους: η Ευρώπη έχει πικρή πείρα αυτής της εχθρότητας με τους ομολογιακούς θρησκευτικούς πολέμους του 16ου αιώνα και σήμερα είμαστε μάρτυρες αιματηρής εχθρότητας στο εσωτερικό του Ισλάμ. Γίνεται ωστόσο λόγος στις σελίδες του βιβλίου και για ορισμένες φωτεινές περιπτώσεις ανθρώπων, χριστιανών περισσότερο, που άφησαν πίσω τους αιώνες μισαλλοδοξίας και έζησαν και πέθαναν για έναν κόσμο φιλοξενίας και ελευθερίας. Την ειρηνική συνύπαρξη των πιστών των διαφόρων θρησκειών, την οποία δεν μπόρεσαν να την εγγυηθούν οι ίδιες, την εγγυάται το δημοκρατικό, ουδετερόθρησκο κράτος, γι' αυτό θα έπρεπε και οι ίδιες οι θρησκείες να το υπερασπίζονται παντού και χωρίς εξαιρέσεις. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Τα δεκαπέντε δοκίμια που απαρτίζουν τούτο το βιβλίο γράφτηκαν κατά τη δεκαετία 2013-2022 και αποτελούν συνέχεια του βιβλίου Ποιος Θεός και ποιος άνθρωπος; Φιλοσοφικά δοκίμα (Πόλις, 2013). Συζητώ εδώ με συγγραφείς [Ζακ Μαριταίν, Σιμόν Βέιλ, Αλβέρτος Σβάιτσερ, Πωλ Ρικαίρ, Χανς Γιόνας, Έττυ Χίλλεσουμ, Σαούλ Φρηντλαίντερ, Τζορτζ Όργουελ, Τόνυ Τζαντ, Βάτσλαβ Χάβελ] που ανήκουν σε διαφορετικές πνευματικές παραδόσεις, αλλά που συναντιούνται όλοι τους στην προσήλωση στη δημοκρατία, την οποία πάντως δεν μπορούν να εννοήσουν χωρίς ηθικό περιεχόμενο, δηλαδή, με απλά λόγια, χωρίς την αγάπη για τον συνάνθρωπο. Επιπλέον, κανείς τους δεν έμεινε αμέτοχος στις ιστορικές περιπέτειες του καιρού του, ορισμένοι μάλιστα τις υπέστησαν οδυνηρά, και όλοι τους πήραν μέρος στις κρίσιμες δημόσιες συζητήσεις και αντιπαραθέσεις με στοχαστικό λόγο, σαφήνεια και παρρησία. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Στη μακρά σειρά του ιστορικού κακού, η γενοκτονία των Εβραίων κατέχει μοναδική θέση. Μοναδική δεν σημαίνει και μόνη. Η μοναδικότητα της εβραϊκής γενοκτονίας οφείλεται στον λόγο για τον οποίο έγινε (επειδή οι Εβραίοι είχαν διαπράξει το αποτρόπαιο έγκλημα να γεννηθούν) και στον τρόπο με τον οποίο έγινε (ψυχρή μεθοδικότητα, συστηματικότητα και, κυρίως, ολικότητα). Ο ναζιστικός διωγμός εναντίον των Εβραίων ήταν ολικός: οι ναζί αρνούνταν στους Εβραίους το δικαίωμα να υπάρχουν, να υπάρχουν πάνω στη γη, όλοι, μέχρις ενός. Το Ολοκαύτωμα είναι μοναδικό γεγονός καθολικής σημασίας. Αφορά ασφαλώς τους Εβραίους με έναν εντελώς ξεχωριστό τρόπο, αφορά όμως και όλους εμάς τους άλλους. Το Ολοκαύτωμα θέτει υπό διαρκή δοκιμασία την ηθική μας συνείδηση και η αναμέτρηση μαζί του ίσως μας οδηγήσει να συνειδητοποιήσουμε τουλάχιστον δύο πράγματα. Πρώτον κανείς μας δεν είναι προφυλαγμένος από τη διάπραξη του κακού, δεν υπάρχουν κοσμοθεωρητικές εγγυήσεις έναντι της βαρβαρότητας. Μόνη εγγύηση είναι εκείνο το λεπτό, εύθραυστο και τρεπτό πράγμα που είναι η ανθρώπινη συνείδηση, όταν λάβει κάποια στιγμή τη δύσκολη απόφαση να μην κάνει κακό σε άλλον άνθρωπο. Δεύτερον η παθητικότητα δεν είναι ηθικά ουδέτερη στάση, γιατί αφήνει το κακό να προχωράει ανεμπόδιστο. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου) «Είθε οι λιγοστές αυτές σελίδες «Για το Ολοκαύτωμα» να γίνουν αφορμή για συζητήσεις, οργανωμένους διαλόγους, ομαδικές εργασίες, στα γυμνάσια και στα λύκεια της πατρίδας μας, από φιλόλογους που σέβονται και αγαπούν το λειτούργημά τους. Η συλλογική ενοχή πρέπει να αναδειχθεί, να συζητηθεί, το κρίμα να βιωθεί, τα θύματα να αποκατασταθούν στη μνήμη μας, στις τοπικές κοινωνίες, ιδιαίτερα. Να μάθουν τα νέα παιδιά τι έγινε στις γειτονιές τους, τι έκαναν ή παρέλειψαν να κάνουν οι παππούδες τους και οι γιαγιάδες τους». (Κ.Β. Κατσουλάρης, bookpress.gr - 01/03/2018)

Το Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο αποτελεί συνέχεια του βιβλίου Υπό το φως του μυθιστορήματος. Περιέχει κι αυτό δοκίμια ενός αναγνώστη, που πιστεύει ότι το μυθιστόρημα σκέφτεται τη ζωή και τον κόσμο και, εκτός από αισθητική χαρά, χαράζει τον δρόμο για μια ηθική της κατανόησης, της αμφιβολίας, της απόχρωσης, του δισταγμού. Με αυτή την πεποίθηση, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης επιστρέφει, επί παραδείγματι, στην Πανούκλα του Καμύ για να κατανοήσει καλύτερα αυτό που μας συνέβη τον καιρό της πανδημίας, συνομιλεί απευθείας, σε ένα από τα πιο προσωπικά κείμενα του τόμου, με τον αστυνόμο Σκόμπι, τον ήρωα της Καρδιάς των πραγμάτων του Γκράχαμ Γκρην, αναλύει την έννοια της γκρίζας ζώνης του Πρίμο Λέβι, συζητάει την καθοριστική σχέση πατέρα και γιου, κάτω από διάφορες συνθήκες, ήτοι στο πλαίσιο μιας ασφυκτικά θρησκευόμενης οικογένειας (Έντμουντ Γκος), όταν ζυγώνει ο θάνατος (Φίλιπ Ροθ) ή μέσα στο Άουσβιτς (Ελί Βιζέλ), αναρωτιέται για τη διφορούμενη σημασία του μυστικού στη ζωή μας, διαβάζοντας μια νουβέλα του Στέφαν Τσβάιχ, αναζητάει παντού την ιαματική δύναμη της καλοσύνης. Τα έργα για τα οποία γίνεται λόγος δεν είναι όλα αριστουργήματα, αλλά αυτό δεν έχει μεγάλη σημασία για τον αναγνώστη μυθιστορημάτων, αρκεί βεβαίως να έχει συνείδηση των μεγεθών. Οι συγγραφείς των βιβλίων που συζητιούνται, σε συντομότερα ή εκτενέστερα κείμενα, είναι οι εξής: Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, Ααρών Άππελφελντ, Χάινριχ Μπελ, Μαργκαρέτε Μπούμπερ-Νόυμαν, Αλμπέρ Καμύ, Χάουαρντ Φαστ, Χόρχε Γκαλάν, Έντμουντ Γκος, Γκράχαμ Γκρην, Μισέλ Ουελμπέκ, Μαξίμ Λέο, Πρίμο Λέβι, Κλαρίσε Λισπέκτορ, Σόμερσετ Μωμ, Ίαν ΜακΓιούαν, Άμος Οζ, Μέριλιν Ρόμπινσον, Φίλιπ Ροθ, Γιόζεφ Ροτ, Λέων Τρότσκι, Ελί Βιζέλ, Στέφαν Τσβάιχ. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Ο Θεός για τον οποίο γίνεται λόγος σε αυτό το βιβλίο είναι ο Θεός της Βίβλου, της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης αξεχώριστα, ο Θεός δηλαδή που εξέρχεται σε αναζήτηση του ανθρώπου, ο Θεός που κλείνει συμφωνίες μαζί του, που γίνεται τελικά άνθρωπος ο ίδιος. Ο άνθρωπος από την άλλη είναι ο άνθρωπος της ευθύνης απέναντι στον συνάνθρωπο, ο άνθρωπος του ελέους και της αλληλεγγύης. Ο άνθρωπος που, όταν είναι πιστός, ξέρει ότι ο δρόμος για τη συνάντηση με τον Θεό περνάει μέσα από την έμπρακτη αγάπη για τον πλησίον, είναι δηλαδή ο δρόμος της ηθικής. Η σχέση τους είναι θυελλώδης: ο Θεός φανερώνεται και κρύβεται, μιλάει και σωπαίνει, ελεεί και τιμωρεί - ο άνθρωπος λατρεύει και αποστατεί, υπακούει και εξεγείρεται. Το θέατρο της σχέσης τους δεν είναι μόνο ο προσωπικός βίος του καθενός, είναι και η ιστορία, επηρεάζεται άρα καθοριστικά ετούτη η ούτως ή άλλως δύσκολη σχέση και από τους ανέμους που φυσάνε εκεί. Η συζήτηση της σχέσης αυτού του Θεού και αυτού του ανθρώπου σε τούτο το βιβλίο γίνεται μέσα από το έργο φιλοσόφων και στοχαστών της εποχής μας, τοποθετείται άρα στο ιστορικό και πολιτιστικό πλαίσιο της ανάπτυξης της επιστήμης και της αυτονομίας του ατόμου. Τα δοκίμια υποτιτλοφορούνται φιλοσοφικά, όχι επειδή θέλω να σφετεριστώ μια ιδιότητα, που δεν έχω, την ιδιότητα του φιλοσόφου, αλλά για να διευκρινιστεί απλώς εξαρχής ότι δεν είναι θεολογικά, ότι δεν εκκινούν δηλαδή από βεβαιότητες ούτε, πολύ περισσότερο, καταλήγουν σε βεβαιότητες. Συζητούν ερωτήματα που παραμένουν και για μένα τον ίδιο ανοιχτά, ακόμη και όταν φαίνεται να λαβαίνουν μια κάποια απάντηση. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Ο αριθμός 800 στον τίτλο του βιβλίου δηλώνει το όριο των λέξεων που έπρεπε να τηρήσει το κείμενο που θα έστελνα στην Καθημερινή. Όριο και εμπόδιο ταυτόχρονα, το οποίο, αντίθετα από ό,τι ισχύει στο άθλημα, δεν έπρεπε να υπερπηδήσω. Δεν τα κατάφερα σχεδόν ποτέ. Το άλλο όριο που έπρεπε να τηρήσω ήταν η ημερομηνία παράδοσης του κειμένου. Αυτό το τήρησα πάντα, και ας ήμουν συνήθως δυσβάσταχτα φορτωμένος με άλλες υποχρεώσεις. Το μεγαλύτερο εμπόδιο ήταν βεβαίως άλλο: Να καταφέρω να συμπυκνώσω μέσα σε λίγες λέξεις όσα ήθελα να πω για το θέμα που είχα διαλέξει. Το αποτέλεσμα θα το κρίνει ο αναγνώστης. Φροντίζω κάθε βιβλίο μου να έχει θεματική ενότητα, ώστε ο αναγνώστης που δεν ενδιαφέρεται για το θέμα να μην το αγοράζει. Σε τούτο το βιβλίο δεν ακολούθησα αυτή την αρχή, αλλά συγκέντρωσα όλα, χωρίς εξαίρεση, τα κείμενα που δημοσίευσα στην Καθημερινή, στην τριετία 2021-2023. Αν υπάρχει εδώ μια κάποια ενότητα, αυτή είναι η ενότητα του βλέμματος, του τρόπου προσέγγισης. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Ο τόμος αυτός είναι καρπός έντεκα συναντήσεων και συζητήσεων του Σταύρου Ζουμπουλάκη με τον Στρατή Μπουρνάζο. Οι δυο συνομιλητές συμφώνησαν εξαρχής να συζητήσουν, χωρίς συμβατικότητες, για θέματα που τους απασχολούν. Το βιβλίο ξεκινάει με τα καλοκαίρια των παιδικών χρόνων και την περίοδο των σπουδών του Ζουμπουλάκη στην Αθήνα και στο Παρίσι, με τα διαβάσματα και τους δασκάλους του. Οι δυο συζητητές μιλάνε κατόπιν για το σχολείο, όπου ο πρώτος δούλεψε χρόνια, την εμπειρία της τάξης και της διδασκαλίας, την αντίληψή του για την εκπαίδευση, για την εποχή που υπήρξε διευθυντής της Νέας Εστίας, καθώς και για τα δύο ιδρύματα των οποίων είναι σήμερα επικεφαλής: τον Άρτο Ζωής και την Εθνική Βιβλιοθήκη. Τέλος, για ζητήματα γενικότερα και μεγάλα, όπως η αρρώστια και ο πόνος, η πίστη και η θρησκεία, ο εβραϊσμός και ο αντισημιτισμός, η πολιτική και η Αριστερά, η λογοτεχνία. Αναφέρονται σε προσωπικότητες γοητευτικές, όπως ο Άγγελος Ελεφάντης, ο Κορνήλιος Καστοριάδης και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος. Συζητώντας, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης και ο Στρατής Μπουρνάζος βουτάνε στα βαθιά, αλλά και πλατσουρίζουν στον αφρό, στα καθημερινά. Πετάγονται, έτσι, κατά τη φράση του Βάρναλη (που χρησιμοποιεί και ο Παλαμάς για να εγκωμιάσει την ποίηση του πρώτου), "από την καβαλίνα του δρόμου στην κορφή της διπλανής ροδακινιάς". (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου) «Αυτός ο Homo Universalis των ανθρωπιστικών σπουδών είναι μαζί φιλόλογος και φιλόσοφος, δοκιμιογράφος και θεολόγος, θρησκευόμενος και Αριστερός, εργάτης του πνεύματος και καθηγητής, θεωρητικός και πρακτικός νους. Επομένως, μια συζήτηση ?πόσω μάλλον έντεκα? μαζί του είναι ένα ποτάμι καθαρής σκέψης και πρακτικής φιλοσοφίας». (Γ. Ν. Περαντωνάκης, bookpress.gr, 20/01/2021)

Το δημοκρατικό σχολείο της νεωτερικότητας το διαπερνά μια αντινομία: έχει στόχο να διαπλάσει τον ελεύθερο πολίτη, την αυτόνομη ατομικότητα, τον άνθρωπο που σκέφτεται με το δικό του μυαλό, τον στόχο όμως αυτό τον επιδιώκει και τον πετυχαίνει δια της υποχρεωτικότητας και του αναγκασμού. Πράγματι, στο σχολείο, όπου ο μαθητής πηγαίνει θέλοντας και μη και όπου δεν έχει κανένα περιθώριο ουσιαστικής επιλογής, σε αυτόν ακριβώς τον χώρο του ετεροκαθορισμού, διαμορφώνεται -με τη συνδρομή προφανώς και άλλων εξωσχολικών παραγόντων- το ελεύθερο άτομο, η αυτόνομη ατομικότητα! Το σχολείο είναι θεσμός μετάδοσης της γνώσης, παράδοσης -όπως σοφά λέγεται στην ελληνική γλώσσα η διδασκαλία- στους μαθητές του πολιτισμού των προγόνων. Το σχολείο δεν είναι θεσμός καινοτομίας, η καινοτομία ανήκει στους μαθητές αφού αποφοιτήσουν από αυτό. Κεντρική μορφή του σχολείου είναι ο δάσκαλος, που αναλαμβάνει την ευθύνη να διδάξει τον μαθητή, σε μια σχέση μαζί του εξ ορισμού ασύμμετρη. Τα κείμενα του βιβλίου αυτού, όποιο κι αν είναι το θέμα τους, είναι όλα κείμενα ένθερμης αγάπης για το σχολείο και υπεράσπισής του. Υπερασπίζονται ένα σχολείο που λειτουργεί κανονικά, όπου ο δάσκαλος διδάσκει -και δεν επικοινωνεί απλώς μετά παιδιά- και οι μαθητές μαθαίνουν γράμματα - και δεν αποκτούν απλώς δεξιότητες. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου) Ο βασικός άξονας της συλλογιστικής και των προβληματισμών του Σταύρου Ζουμπουλάκη σε όλα τα κείμενά του είναι πως το σχολείο είναι ένας θεσμός μετάδοσης γνώσης και παράδοσης στους μαθητές, του πολιτισμού των προγόνων και των κλασικών έργων του παρελθόντος, και όχι θεσμός καινοτομίας, ενώ κεντρική μορφή του σχολείου είναι ο δάσκαλος, που αναλαμβάνει την ευθύνη να διδάξει τον μαθητή, σε μία σχέση μαζί του που, εξ ορισμού, κρίνεται ασύμμετρη. Η θέση αυτή, εμποτισμένη σε όλα τα κείμενα του βιβλίου, με μια πρόχειρη και επιφανειακή εκτίμηση από κάποιον "προοδευτικό" αναγνώστη ή εκπαιδευτικό, μπορεί να εκληφθεί ως άκρως συντηρητική, όμως ο συγγραφέας όχι απλώς δεν τη θεωρεί συντηρητική, αλλά αυτονόητη και αληθινή. Και κάτι περισσότερο: Πιστεύει πως αυτή του η θέση αγγίζει τα όρια της ουτοπίας, ως πρόωρη, αψηλάφητη αλήθεια, αφού η απομάκρυνση του σημερινού σχολείου από τον αληθινό του προορισμό μας έχει φτάσει στο σημείο να θεωρούμε άκρως επαναστατικό και πρωτοποριακό το να βρει κάποτε αυτό τον αληθινό προορισμό του. Να κυριαρχήσει δηλαδή κάποτε το αυτονόητο της υπερβολής, της διαστρέβλωσης και του εκτροχιασμού του νοήματος και του στόχου του ως θεσμού. (Παναγιώτης Γούτας, bookpress.gr, 31/5/2017)

Η έκδοση «Ευαγγελία Μπίζα - Ξεδιπλώνοντας» πραγματοποιήθηκε με την ευκαιρία της ομότιτλης έκθεσης που διοργάνωσε η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (8 Μαΐου - 11 Ιουνίου 2023). Η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία, πέρα από τα παραδοσιακά υλικά της βιβλιοδετικής μαστορικής (δέρμα, περγαμηνή, χαρτί), καταφεύγει από παλιά και σε άλλα υλικά, όπως ξύλο, χρυσό, ασήμι, πολύτιμους λίθους, ελεφαντόδοντο, φίλντισι. Η Ευαγγελία Μπίζα (γεν. 1963), βιβλιοδέτρια με γερή γνώση των παραδοσιακών υλικών και τεχνικών της δουλειάς της, αγαπάει να χρησιμοποιεί στις εφαρμογές της, όπως και πολλοί άλλοι ομότεχνοί της, αυτά τα άλλα υλικά, τα «μη συμβατικά», όπως τα ονομάζει (Ευ. Μπίζα, «Η χρήση των μη συμβατικών υλικών στις σύγχρονες εφαρμογές της βιβλιοδεσίας», Βιβλιοαμφιάστης, 2, 2004, [...]. Θα ήθελα πάντως να σημειώσω εδώ ότι, αν δεν γνώριζε τόσο καλά τη μαστορική τπς παραδοσιακής βιβλιοδεσίας, δεν θα μπορούσε να περάσει με σιγουριά στην καλλιτεχνική βιβλιοδεσία και να πειραματιστεί δημιουργικά με νέες τεχνικές και μη συμβατικά υλικά. Ο επισκέπτης της έκθεσης ή ο δημοσιογράφος που θα έγραφε ένα μικρό κείμενο στις πολιτιστικές στήλες του Τύπου για αυτήν θα κατέτασσαν τη δουλειά της Ευαγγελίας Μπίζα στην καλλιτεχνική βιβλιοδεσία. Και θα είχαν δίκιο. Ωστόσο, από ένα στάδιο της δουλειάς της και πέρα, μετακινείται, πιστεύω, από την καλλιτεχνική βιβλιοδεσία προς την καθαρή εικαστική δημιουργία, και από βιβλιοδέτρια γίνεται εικαστική δημιουργός, με αντικείμενο ή θέμα της το βιβλίο ή, ακριβέστερα, με κύριο θέμα της το βιβλίο, γιατί επεκτείνεται και στη δημιουργία άλλων αντικειμένων, με βασικό υλικό πάντα -ή μήπως για την ώρα;- το υλικό του βιβλίου, το χαρτί. Η έκθεση αυτή, η πρώτη του είδους που πραγματοποιείται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, οργανώθηκε με πολλή αγάπη από ανθρώπους, μέσα και έξω από την ΕΒΕ, που εκτιμούν πολύ τη δουλειά της Ευαγγελίας Μπίζα και ορισμένοι μάλιστα έχουν μαθητεύσει κοντά της. Ας δεχτούν και από τη θέση αυτή τις θερμές ευχαριστίες μου. (Σταύρος Ζουμπουλάκης, από την έκδοση)

Τα 10 κείμενα του ανά χείρας βιβλίου συζητούν τη θέση της θρησκείας στη σύγχρονη κοινωνία και, κατά κύριο λόγο, στη σημερινή Ελλάδα. Ο Θεός του τίτλου είναι ο Θεός της χριστιανικής παράδοσης, ιδίως όπως αυτή εκφράστηκε από την ορθόδοξη Εκκλησία, και η πόλη είναι η σύγχρονη, ανοιχτή, δημοκρατική κοινωνία της Ευρώπης, στην οποία η θρησκεία δεν καθορίζει πλέον τον δημόσιο βίο. Τα κείμενα του βιβλίου πιστεύουν και στα δύο -υπ' αυτήν την έννοια ο τίτλος σημαίνει και Θεός και Πόλις- και αναζητούν τον επαναπροσδιορισμό της μεταξύ τους σχέσης στη χώρα μας. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Τα δοκίμια που απαρτίζουν το παρόν βιβλίο είναι κείμενα ενός αναγνώστη που διαβάζει μυθιστορήματα, και που ορισμένα από αυτά τον κέντρισαν να τα συζητήσει. Είναι κείμενα υποκειμενικά, μα όχι αυθαίρετα, που θέλουν να συναντήσουν άλλους αναγνώστες. Πιστεύω ότι το μυθιστόρημα σκέφτεται, με τρόπο αινιγματικό, τη ζωή και τον κόσμο, και γι' αυτό όποιος καταφεύγει στην ανάγνωση παλαιότερων ή σύγχρονων, ελληνικών ή ξένων μυθιστορημάτων θέλει ακριβώς, συνειδητά ή ανεπίγνωστα, να ξεδιαλύνει λίγο το αίνιγμα της ζωής του, να φωτίσει το μυστήριό της, μα και να διευρύνει τα όρια της δικής του κατανόησης του κόσμου και των ανθρώπων. Στο βιβλίο συζητιούνται κυρίως τα μυθιστορήματα "Ιώβ" του Γιόζεφ Ροτ, "Ο Σατανάς στο Γκόραϋ" του Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, "Επιχείρηση Σάυλωκ" του Φίλιπ Ροθ, "Η Δύναμις και η Δόξα" του Γκράχαμ Γκρην, "Γκίλιαντ" και "Στο σπίτι" της Μέριλιν Ρόμπινσον, "Τα στοιχειώδη σωματίδια" και "Ο χάρτης και η επικράτεια" του Μισέλ Ουελμπέκ, καθώς επίσης το "Ημερολόγιο προσευχής" της Φλάννερυ Ο'Κόννορ και το δοκίμιο "Η διπλή φλόγα" του Οκτάβιο Πας. Το γεγονός ότι συζητιούνται αυτά και όχι άλλα είναι, σε μεγάλο βαθμό, συμπτωματικό και πάντως δεν έχει αξιολογικό χαρακτήρα. Θα μπορούσε να ήταν και άλλα. Ένα μικρό κείμενο για τον Θερβάντες, τον μεγάλο πατέρα του ευ-ρωπαϊκού μυθιστορήματος, τίθεται αντί εισαγωγής, και ένα άλλο στο τέλος, ως παράρτημα, με απορίες και ερωτήματα για τη σχέση μυθιστορήματος και παγκοσμιοποίησης. Στ. Ζ (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Το πρώτο από τα κείμενα του μικρού αυτού βιβλίου γράφτηκε τον Μάιο του 2012, την επαύριο της πρώτης μεγάλης εκλογικής επιτυχίας της Χρυσής Αυγής. Το δεύτερο σχετίζεται με τη βίαιη δημόσια εμφάνισή της προς υπεράσπιση της Ορθοδοξίας, με αφορμή τη θεατρική παράσταση του Corpus Christi στην Αθήνα. Η οπτική του κειμένου αυτού, που έχει ως θέμα του τη βλασφημία, ορίζει την οπτική και των άλλων τεσσάρων κειμένων που ακολουθούν: η νεοναζιστική Χρυσή Αυγή, η παγανιστική, αντισημιτική, αντιισλαμική και ό,τι άλλο κακό βάλει ο νους του ανθρώπου, είναι ταυτόχρονα και μια αντιχριστιανική οργάνωση. Την οργάνωση αυτή έχει ως εκ τούτου υποχρέωση, αρχικώς και κυρίως, να την καταγγείλει ρητά και να την αποδοκιμάσει η ίδια η Εκκλησία. Παράλληλα εξηγούνται και οι λόγοι για τους οποίους δυσκολεύεται να το κάνει. Στα έξι αυτά κείμενα πρόσθεσα δύο παλαιότερα για τον Ορθόδοξο αντισημιτισμό και φονταμενταλισμό, γιατί έκρινα ότι το πνευματικό κλίμα που περιγράφουν φωτίζει τους λόγους οι οποίοι εμποδίζουν την Ορθόδοξη Εκκλησία να αποδοκιμάσει δίχως περιφράσεις τη Χρυσή Αυγή. Μέσα στη δίνη της οικονομικής κρίσης και τον κοινωνικό πόνο της ανεργίας, πολλοί είναι εκείνοι που υποτιμούν σήμερα τον κίνδυνο της Χρυσής Αυγής. Κάνουν λάθος. Όταν η νεοναζιστική μπόρα περάσει, ας μη θεωρήσουν πάντως ότι είχαν δίκιο που δεν ανησυχούσαν. Η μπόρα τούτη θα περάσει, επειδή ορισμένοι άλλοι, μέσα στην ίδια αυτή δίνη, δεν την υποτίμησαν μα την αντιπάλεψαν. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Στις μεταχριστιανικές κοινωνίες της Ευρώπης, η χριστιανική πίστη έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί θεμελιώδες και, πολύ περισσότερο, αυτονόητο στοιχείο του συλλογικού βίου. Η μακρά πολιτιστική διαδικασία της εκκοσμίκευσης, ήτοι του αποχριστιανισμού των ευρωπαϊκών κοινωνιών, την εξωθεί πιεστικά στην ιδιωτική σφαίρα. Όσοι όμως εξακολουθούν να θέλουν να ζήσουν τη ζωή τους σύμφωνα με την πίστη αυτή (η όποια άλλη θρησκευτική, και μάλιστα μονοθεϊστική, πίστη) δεν δέχονται να τη θεωρήσουν μια ιδιωτική υπόθεση - εξού η ένταση, ή και σύγκρουση, ανάμεσα στο κράτος και την Εκκλησία ή, γενικότερα, ανάμεσα στο πολιτικό και το θρησκευτικό στοιχείο. Τα κείμενα του βιβλίου αυτού, είτε μελετούν συγκεκριμένες περιπτώσεις συγγραφέων και δημιουργών είτε συζητούν θεσμικά ζητήματα, εκείνο που τελικά αναζητούν είναι ο τρόπος της παρουσίας και της μαρτυρίας των χριστιανών στον δημόσιο χώρο των σύγχρονων πλουραλιστικών κοινωνιών. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Ο πάπας Φραγκίσκος, άνθρωπος αγάπης, απλός, σεμνός και οικείος, έχει επανειλημμένα και σταθερά στραφεί εναντίον του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού, εναντίον μιας ανάπτυξης χωρίς δικαιοσύνη, μιας ανταγωνιστικότητας που καταστρέφει την αγορά εργασίας και δημιουργεί ανέργους, φτωχούς, εξαθλιωμένους και αποκλεισμένους. Δεν πιστεύει στο αόρατο χέρι της αγοράς, που ρυθμίζει μαγικά τα πάντα. Αρνείται την κυριαρχία του χρήματος και την αναγωγή του σε υπέρτατο και μόνο κριτήριο. Ο πάπας Φραγκίσκος θέλει μια Εκκλησία φτωχή και των φτωχών, αλλά ταυτόχρονα και κυρίως μια Εκκλησία προσευχόμενη - χωρίς προσευχή μετατρέπεται σε μη κυβερνητική φιλανθρωπική οργάνωση. Ο χριστιανισμός του διαπνέεται απ' αρχής μέχρι τέλους από την ιδέα της αποστολικότητας της Εκκλησίας και, αξεχώριστα, από τη χαρά της ζωής του χριστιανού. Αποστολή (missio) είναι να φέρεις και στους άλλους τη χαρά που έλαβες, τη χαρά των καλών ειδήσεων. Η αποστολή δεν αποτελεί μία ανάμεσα στις πολλές εκφράσεις της Εκκλησίας, ένα από τα έργα της, αλλά ιδρυτικό και συστατικό γνώρισμά της. Πηγή και περιεχόμενό της είναι η ευαγγελική χαρά. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Αντιλαμβάνομαι, υπό περιπτώσεις, την τέχνη σαν μία παρτίδα σκάκι. Υπάρχει πάντα ένας τελικός στόχος, κάτι που πρέπει να κατακτηθεί και κάτι που πρέπει να θυσιαστεί. Αλίμονο σ' όποιον το αγνοεί. Υπάρχει σαφώς λογική, στρατηγική, σχέδιο, αλλά υπάρχει και έμπνευση, συναισθηματική ευφυΐα και ρίσκο. Κυρίως αυτό. Δηλαδή υπάρχει πάνω από όλα η κρίσιμη απόφαση: τι να κρατήσεις και τι να χάσεις... Αρχικά η τέχνη, η δημιουργία, το κάθε έργο, ξεκινάει με τους δύο στρατούς πλήρεις, δεκαέξι πιόνια αριστερά και δεκαέξι πιόνια δεξιά... Πληθωρισμός, συνωστισμός αλλά και βαρεμάρα από την αργή ροή του χρόνου. Μετά όμως έρχεται ο πόλεμος, δηλαδή οι συγκρούσεις και η δημιουργία, οι αναπόφευκτες απώλειες, το δράμα που είναι και η ουσία του παιχνιδιού. Πρέπει να χάσεις, αν θες να κερδίσεις. Από αυτή την πρώτη, την πληθωρική φάση, ας πούμε από το μπαρόκ, που συνεχώς επιστρέφει στα καλλιτεχνικά πράγματα, φτάνουμε στον μινιμαλισμό, φτάνουμε στην αφαίρεση, φτάνουμε διαλεκτικά, ας πούμε, στον μοντερνισμό... Εκεί που επιβιώνουν, για παράδειγμα, μόνο η Βασίλισσα και ο Βασιλιάς από τη μια πλευρά, ενώ ο αντίπαλος, από την άλλη, έχει μόνο τον Βασιλιά, τον Τρελό και τον Πύργο. Εκεί που παίζεται το πιο γοητευτικό αλλά και το πιο απόλυτο παιχνίδι της τέχνης. Ας πούμε Πικάσο και Ματίς εναντίον Ντυσάν και Μαλέβιτς. Δηλαδή στα άκρα. Εικονομάχοι και εικονολάτρες. Όπως πάντα! Αφού το νόημα βρίσκεται μέσα στην απώλεια. Πάντα λίγο πριν, ελάχιστα πριν, από το τέλος. [...] (Από την εισαγωγή της έκδοσης)

Δύο πτώσεις, δύο κατεδαφίσεις φαίνεται να καθορίζουν διεθνοπολιτικά τον νέο αιώνα, η πτώση του Τείχους του Βερολίνου (τέλος του κομμουνισμού και του Ψυχρού Πολέμου) και η πτώση των Δίδυμων Πύργων (απαρχή του πλανητικού πολέμου κατά της τρομοκρατίας). Εξίσου καθοριστικό όμως αναδεικνύεται και το γεγονός του πολέμου εναντίον του Ιράκ και η πλήρης πολιτική αποτυχία της Αμερικής εκεί, μετά τη στρατιωτική νίκη της. Η απόλυτη αδυναμία της υπερδύναμης να επιβάλει τη βούλησή της, σε συνδυασμό με την ανάδυση νέων δυνάμεων φανερώνει ότι την αυταπάτη της μονοπολικής παγκόσμιας αμερικανικής κυριαρχίας υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να την διαδεχθεί μια πολυπολική αταξία, ήγουν η χειρότερη διεθνής προοπτική. Τα κείμενα του ανά χείρας βιβλίου δεν αποτελούν διόλου μια συστηματική, συνολική ανάλυση της διεθνούς σκηνής σήμερα, προσπαθούν απλώς, με διάφορες αφορμές, να κατανοήσουν ορισμένα κεντρικά γεγονότα ή τάσεις της. Να κατανοήσουν αλλά και να πάρουν θέση. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Η πρωτοποριακή θέση του Τάκη Παπατσώνη (1895-1976) στην ιστορία της νεοελληνικής ποίησης του εικοστού αιώνα έχει πια αναγνωριστεί: αυτός πρώτος έγραψε σε ελεύθερο στίχο. Πέρα όμως από τούτη τη γραμματολογική αποκατάσταση, το έργο του δεν έχει μελετηθεί όσο του αξίζει. Δεν υπήρξε κανενός είδους συνωμοσία για αυτήν την αγνόηση. Ο Παπατσώνης, χριστιανός ποιητής, Καθολικής παιδείας και πνευματικότητας, οικουμενιστής και οπαδός της ενώσεως των Εκκλησιών, δεν μπορούσε να βρει εύκολα απήχηση στη χώρα μας. Το ανά χείρας βιβλίο προσπαθεί να φωτίσει τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο ζει και εκφράζεται μέσα στο έργο του Παπατσώνη η πίστη και ο έρωτας. Απαρτίζεται από δύο κείμενα: το πρώτο αφορά την ενότητα «Αρχή Σοφίας», από την ποιητική συλλογή "Εκλογή Α'" (1934), και το δεύτερο το πνευματικό οδοιπορικό "Άσκηση στον Άθω" (1963). (Στ. Ζ., από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Τα κείμενα του βιβλίου εκφωνήθηκαν στην εκδήλωση «Άγγελος Σικελιανός (1884-1951)», η οποία πραγματοποιήθηκε στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (ΚΠΙΣΝ), στις 20 Δεκεμβρίου 2021, στα πλαίσιο των εκδηλώσεων Λόγος 9. Αυτή ήταν η δεύτερη εκδήλωση προς τιμήν του Σικελιανού που διοργάνωσε η ΕΒΕ. Προηγήθηκε η εκδήλωση με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από την πρώτη δημοσίευση (1917) του ποιήματος Μήτηρ Θεού (Λόγος 1, 21 Ιουνίου 2017), κατά την οποία ο Γιώργος Κοροπούλης διάβασε θαυμάσια ολόκληρο το ποίημα. Η σειρά εκδηλώσεων Λόγος διοργανώνεται από το Εφορευτικό Συμβούλιο της ΕΒΕ. Τη γενική επιμέλειά της έχει ο Πρόεδρος του ΕΣ Σταύρος Ζουμπουλάκης. (Από την παρουσίαση της έκδοσης)

Η σημερινή ελληνική κρίση έχει πολλαπλή αιτιολογία. Η αντιμετώπιση των εξωτερικών, διεθνών, αιτίων που την προκαλούν υπερβαίνει ασφαλώς τις δυνατότητες μιας μικρής χώρας όπως η Ελλάδα. Είναι όμως αυτό λόγος να μην πασχίσουμε να αντιμετωπίσουμε τα εσωτερικά αίτια της, το πελατειακό κράτος και την ανομία; Η κρίση εκφράζεται ήδη στην Ευρώπη και ως κρίση δημοκρατίας, όταν εκλεγμένοι πρωθυπουργοί αντικαθίστανται, κατ' απαίτηση των αγορών, με τεχνοκράτες. Ποιος λόγος όμως επέβαλε τη συμμετοχή του ΛΑΟΣ στην κυβέρνηση συνεργασίας, όταν υπήρχε άνετη κοινοβουλευτική πλειοψηφία των δύο πρώτων κομμάτων; Μπορεί να φανταστεί κανείς πιο άδοξο τέλος της Μεταπολίτευσης από αυτή τη συγκυβέρνηση σοσιαλιστών και ακροδεξιών; Η κρίση που ζούμε σήμερα αποτελεί άραγε ρήξη στην ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας ή μήπως μετοχή, με οξύτερο τρόπο από άλλες χώρες, στην κοινή μοίρα της Ευρώπης; Αν συμβαίνει το δεύτερο, όπως όλα πια δείχνουν, μπορεί η Ελλάδα να κάνει κάτι διαφορετικό από το να συμμεριστεί την κοινή ευρωπαϊκή περιπέτεια; (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου) Το μικρό βιβλίο Ανίερη Συγκυβέρνηση του Σταύρου Ζουμπουλάκη είναι μια σύντομη αλλά περιεκτική διάλεξη που ο συγγραφέας έδωσε στο αμφιθέατρο του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών. Η ημερομηνία της διάλεξης είναι σημαδιακή, 16 Νοεμβρίου 2011, την ημέρα που η νέα κυβέρνηση υπό τον Λουκά Παπαδήμο έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης στη Βουλή, με 255 ψήφους υπέρ. Έτσι λοιπόν 37 χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση και παραμονή του εορτασμού της 38ης επετείου του Πολυτεχνείου, ορκίστηκε κυβέρνηση σοσιαλιστών και ακροδεξιών μέσα στη "γενική σιωπή και ανακούφιση": "δεν μπορώ, λέει ο συγγραφέας, να φανταστώ πιο άδοξο τέλος της Μεταπολίτευσης! Ο πρόεδρος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς συγκυβερνά με τον παλαιό Γραμματέα της Νεολαίας της ΕΠΕΝ (το κόμμα του Παπαδόπουλου) και πρόεδρο επίσης του λεπενικού Ελληνικού Μετώπου!" (σ. 33). Πώς όμως φτάσαμε ως εδώ; Κατά τον συγγραφέα, η ελληνική κρίση αναλύεται σε δύο πτυχές ή αιτίες: μια εξωτερική και μια εσωτερική. Η εξωτερική σχετίζεται με τα τεράστια προβλήματα που πηγάζουν από την "παγκόσμια συστημική κρίση του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού" και της "άγριας νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης", υπό την αιγίδα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας, η οποία πιστεύει στην ορθολογικότητα των αυτορρυθμιζόμενων αγορών, δηλαδή τον "μεγαλύτερο μύθο που υπάρχει", (σ. 13). Τα προβλήματα αυτά γίνονται μάλιστα ακόμη πιο δυσεπίλυτα δεδομένης της παγκοσμιοποίησης που "έχει καταστήσει εξαιρετικά δύσκολη, σχεδόν αδύνατη, τη λήψη μέτρων προστασίας των εθνικών οικονομιών" (σ. 12). Η παγκοσμιοποίηση καταργεί εν τοις πράγμασι τις δικλείδες προστασίες του έθνους κράτους και παραδίδει τους οικονομικά ασθενέστερους βορρά στην αδηφαγία των αγορών. (ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ, Η ΑΥΓΗ, 22/1/2012)

Η Ελένη Σταθοπούλου δεν είχε πραγματοποιήσει πολλές ατομικές εκθέσεις ούτε είχε γίνει, ενόσω ζούσε, μια αναδρομική παρουσίαση του έργου της που θα αποτελούσε έναν οδηγό για την κατανόηση του συνόλου της καλλιτεχνικής της δημιουργίας. Κατ' επέκταση, η μελέτη του έργου της προϋποθέτει τη διαχείριση ενός όγκου πινάκων και σχεδίων που πρέπει να ταξινομηθούν κατά βάση με στιλιστικά κριτήρια, με γνώμονα δηλαδή την εξέλιξη του ύφους της στο πέρασμα του χρόνου. Μόνη βοήθεια σε αυτό το εγχείρημα αποτελούν τα συγκριτικά λίγα χρονολογημένα από την ίδια έργα (ελαιογραφίες και σχέδια), τα ακόμη λιγότερα δημοσιευμένα στον τύπο της εποχής και, τέλος, οι πληροφορίες αρχειακού χαρακτήρα. Παρά τις όποιες δυσκολίες, οι περίοδοι της καλλιτεχνικής δημιουργίας της Σταθοπούλου γίνονται με σαφήνεια διακριτές, με τη μικρή, αλλά εξαιρετικά πυκνή σε επιρροές και ωρίμανση, περίοδο του Παρισιού (1946-1949) να αποτελεί και την πλέον καθοριστική για την εξέλιξή της. [...] (Από την έκδοση)

Για την πρόσληψη του Ερνέστου Ρενάν απότους Έλληνες έως το τέλος του 19ου αιώνα αλλά και ως τον προκεχωρημένο 20ό, διαθέτουμε την αναλυτική διδακτορική διατριβή της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου, που κυκλοφορεί και σε ελληνική μετάφραση. Η συγκεκριμένη μελέτη καλύπτει σε μεγάλο βαθμό το πεδίο και παρέχει πανοραμική θέαση του ζητήματος για διάστημα ενάμιση περίπου αιώνα. Αν και έγινε σε εποχές δύσκολες για την πρωτογενή έρευνα [...] είναι εντούτοις πολύ επαρκής. Χάρη σε αυτή τη βασική εργασία, μπορούμε να συμπληρώσουμε κενά, να εστιάσουμε με επιμονή τον ερευνητικό φακό σε στιγμές που αναμένουμε ότι ο ελληνισμός θα είχε ασχοληθεί με το φαινόμενο Ρενάν, πολλαπλασιάζοντας τα ευρήματα και τις εκτιμήσεις. Αυτό θα επιχειρήσω να κάνω στο πλαίσιο της αποψινής ομιλίας. [...] (Από την έκδοση)